door Kees van Hooijdonk

________

colofon

sitemap

links

contact

de auteur
________

-Mergelgrotten-

2.

1.

3.

_______________________________________________________________________

Ontstaan van de gangen
De eerste berichten over het gebruik van kalksteen dateren uit de Romeinse tijd, toen het gebruik van mergel als meststof in de omgeving van Zuid Limburg in de kronieken is beschreven. Ook het gebruik als bouwsteen moet in die tijd al bekend geweest zijn, maar toch moet het ontstaan van de gangenstelsels van de omvang zoals we die nu kennen niet in die tijd worden gezocht, maar eerder in de late middeleeuwen, toen als gevolg van oorlogen de vraag naar bouwstenen voor herstelwerkzaamheden en voor de bouw van fortificaties sterk toenam. Omdat men in de late middel-eeuwen niet in staat was om de dikke deklagen inclusief begroeiing te verwijderen, begon men de ontginning op die plaatsen waar de geschikte kalksteen in de hellingen dagzoomde. Met eenvoudige gereedschappen als zagen, beitels en houwelen begon men blokken uit de wand te breken.
_______________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

Het werk van de blokbreker
Als men eenmaal een geschikte plaats had gevonden, (Soms was het nodig om eerst een tunnel te metselen voor men de geschikte kalksteen bereikte) begon men mergelblokken uit de wand te zagen.

_______________________________________________________________________

De blokbreker en zijn gereedschap.
Al deze gangen zijn met eenvoudige gereedschappen als blokzaag, houweel en stootbeitel door mensenhanden uitgezaagd en gebroken. Dat was zwaar en gevaarlijk werk. Soms, als men in een laag kwam met veel vuursteen had men dagen werk om deze met de houweel te verwijderen. Dat leverde geen blokken en dus ook geen geld op.

Geen wonder dat je her en der in de gangen tekeningen en opschriften aantreft die herinneren aan dit zware werk.

Op plaatsen waar geschikte kalksteen aan de oppervlakte kwam begon men met het uitbreken van de blokken. Hierdoor hoefde de bovengelegen lagen en bossen niet te worden verwijderd

Op de foto hierboven zien we een groepje blokbrekers aan het werk. In de mergel werden een soort steigers gemaakt. Let eens op het gereedschap !

Op de afbeelding rechts is te zien hoe de gangen van het stelsel Zonneberg door de ENCI-groeve aangesneden zijn. boven de gangen zijn ook de dikke lagen kalksteen en deklagen met begroeiing te zien die in vroegere eeuwen niet goed verwijderd konden worden. De hoogte van de gangen bedraagt op deze plaats meer dan 10 meter!

nadat het eerste blok naar voren is gekanteld, ontstaat een soort nis: 't schap. Deze ruimte kon de blokbreker benutten om de achterzijde van het volgende blok los te zagen.

het eerste blok werd met stootbeitel van het plafond losgemaakt.Daarna werd de zijwand met een zaag losgezaagd

als het blok rondom is losgezaagd, zit het alleen nog aan de achterzijde vast. Met behulp van keggen wordt het blok van de achterwand losgebroken.

Hier wordt een mergelblok verwijderd door Peter Kleijnen van blokbreek-bedrijf "mergelbouwsteen P. Kleijnen"

In het begin was er slechts een enkele gang, maar gaandeweg ontstond een stelsel.
De gangen die op deze wijze ontstonden waren ongeveer 3,5 m hoog en zo'n 3,5 m breed. De gangen werden van elkaar gescheiden door pilaren van 4 tot 8 m dik. Gaandeweg groeide zo'n ontginning van een enkele gang uit tot een compleet stelsel. Had men het einde van een concessie bereikt, of kwam men in een slecht gedeelte, met bijv. veel vuursteen of slechte klei-achtige mergel, of met aardpijpen, dan werd de ontginning vaak in de diepte voortgezet. Gangen konden meerdere keren worden uit-gediept, totdat ze hoogten van wel 15 m bereikten. Vooral in de gangenstelsels van de St. Pietersberg komen veel van die uitgediepte gangen voor.

blokbrekers gereedschap: stootbeitels,
blokzaag en opzetzaag

stelsel Zonneberg

voorbeeld van een gangenstelsel: "Zonneberg"

_______________________________________________________

_______________________________________________________